Testament, nawet ten sporządzony w formie aktu notarialnego, może okazać się nieważny. Przyczyny nieważności mogą być związane:
- z samą treścią testamentu,
- z jego formą,
- ze zdolnością samego testatora do sporządzenia testamentu.
Poniżej omówiona zostanie każda z wyżej wspomnianych grup przyczyn nieważności testamentu.
Nieważność testamentu z uwagi na jego treść
Ustawa kodeks cywilny zawiera co najmniej kilka przyczyn, których wystąpienie powoduje, że testament jest nieważny. Co istotne, nieważność może dotyczyć testamentu, który zawiera tylko i wyłącznie zapis windykacyjny.
Nieważność powołania do spadku pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu
Jeżeli spadkodawca powołał kogoś do spadku pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu, a z treści testamentu lub okoliczności wynika, że bez tego zastrzeżenia spadkobierca nie zostałby powołany, powołanie spadkobiercy jest nieważne. Nie ma przy tym znaczenia dla nieważności testamentu czy zastrzeżony warunek jest warunkiem zawieszającym czy rozwiązującym, a także to czy zastrzeżony termin jest terminem początkowym czy końcowym.
Przykład: testament będzie nieważny jeżeli spadkodawca powołuje do spadku spadkobiercę pod warunkiem, że ukończy studia wyższe albo zamieszka na stałe w danej miejscowości albo pojedna się z osobą bliską spadkodawcy albo jakimkolwiek innym podobnym, a z treści testamentu wynikać będzie, że gdyby tego warunku nie zastrzeżono to spadkodawca nie powołałby tegoż spadkobiercy do spadku.
Podstawienie powiernicze w testamencie
Podobny skutek ustawodawca przewidział w przypadku podstawienia powierniczego. Gwoli wyjaśnienia – podstawienie powiernicze ma miejsce wówczas jeżeli spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę do zachowania nabytego spadku i do pozostawienia go innej osobie. Jeżeli z treści testamentu lub okoliczności wynika, że bez takiego ograniczenia spadkobierca (ustanowiony) nie zostałby powołany; wówczas powołanie spadkobiercy jest nieważne.
Testament wspólny
W myśl art. 942 kodeksu cywilnego nieważny będzie również testament wspólny tj. taki, który zawiera rozrządzenia więcej niż jednego spadkodawcy np. dwojga małżonków.
Ponadto dotknięte nieważnością jest także takie postanowienie testamentu ustnego, które przyznaje korzyść świadkowi testamentu, jej małżonkowi, krewnym lub powinowatym pierwszego lub drugiego stopnia albo osobie pozostającej z nią w stosunku przysposobienia. Natomiast gdy z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez nieważnego postanowienia spadkodawca nie sporządziłby testamentu danej treści, nieważny jest cały testament. Unieważnienie testamentu notarialnego z tej przyczyny raczej nie będzie miało miejsca ponieważ notariusz będzie czuwał nad treścią testamentu, dotyczyć to będzie raczej testamentów pisemnych.
Nieważność testamentu z uwagi na niezachowanie formy
Ustawodawca przewidział sześć form testamentu dzieląc je na testamenty zwykłe i testamenty szczególne. Do tych pierwszych zalicza się:
- testament własnoręczny,
- notarialny,
- allograficzny, który polega na ustnym oświadczeniu przez spadkodawcę swojej woli wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego -w obecności dwóch świadków. Inaczej nazywany jest on także testamentem urzędowym.
Do testamentów szczególnych z kolei zalicza się:
- testament ustny sporządzany w obecności minimum 3 świadków -wówczas gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione,
- testament wojskowy,
- testament podróżny – sporządzany podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym – przed dowódcą statku lub jego zastępcą w obecności dwóch świadków.
Wszystkie przepisy kodeksu cywilnego o formie testamentu mają charakter bezwzględnie obowiązujący, nie jest tym samym możliwa ich modyfikacja w drodze postanowienia samego spadkodawcy. Oznacza to, iż testament, który nie odpowiada ich wymaganiom, jest nieważny, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Warto odnotować w tym miejscu, że choć z literalnej treści przepisu wynika, że niezbędnym wymogiem ważności testamentu ustnego jest to aby spadkodawca wypowiedział swoją wole ustnie, to dopuszcza się jednak odstępstwo od tego wymogu w sytuacji, gdy spadkodawca nie może już porozumiewać się ustnie z otoczeniem, lecz w pełni świadomie potwierdza spisaną na piśmie jego wolę.
Kiedy można unieważnić testament pisemny?
Nieważny jest testament własnoręczny sporządzony pismem maszynowym czy też posiadający postać wydruku komputerowego. Nieważny jest też testament sporządzony ręką osoby trzeciej a tylko podpisany przez spadkodawcę. Podobny skutek ma niepodpisanie testamentu tego rodzaju przez spadkodawcę. To też jest przyczyna nieważności testamentu.
Czy można unieważnić testament notarialny?
Tak, także i ten testament może okazać się nieważny choć statystycznie będzie to rzadsze zjawisko niż w przypadku testamentów pisemnych. W orzecznictwie podkreśla się w odniesieniu do testamentu notarialnego, że nieważność testamentu powodują takie uchybienia jak np. nieoznaczenie osoby spadkodawcy, brak wskazania sporządzającego akt notariusza, brak podpisu notariusza względnie spadkodawcy, w tym drugim wypadku bez stwierdzenia przyczyny braku podpisu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2003 r., sygn.akt I CKN 367/01).
Nieważny jest także testament sporządzony w formie aktu notarialnego, jeżeli testator nie złożył oświadczenia woli, a tylko wcześniej przygotowany przez notariusza i spadkobiercę dokument – po jego odczytaniu – podpisał.
Nieważność testamentu z uwagi na brak zdolności testatora do jego sporządzenia
Testament może być nieważny także z zupełnie innych przyczyn, dotyczących już nie tyle treści testamentu czy jego formy ale testatora. W jakich przypadkach do tego dojdzie wyjaśniam poniżej.
Wiek spadkodawcy
Nie może sporządzić ważnego testamentu osoba, która nie jest pełnoletnia. Dopiero po ukończeniu 18 lat ma się możliwość testowania. Względnie kobieta, która osiągnęła pełnoletniości przed ukończeniem lat 18 poprzez zawarcie związku małżeńskiego za zgodą sądu ma możliwość sporządzenia testamentu.
Czy testament może napisać pełnomocnik?
Nie, takiej możliwości nie ma. Testament sporządzony przez pełnomocnika czy przedstawiciela ustawowego typu rodzic niepełnoletniego dziecka będzie nieważny.
Ubezwłasnowolnienie a testament
Testament osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie lub częściowo ale również ten sporządzony przez osobę, co do której złożono wniosek o ubezwłasnowolnienie i ustanowiono dla niej doradcę tymczasowego będzie również nieważny.
Natomiast choroba psychiczna testatora, który nie został ubezwłasnowolniony, nie pozbawia sama przez się zdolności testowania. Istnienie choroby psychicznej w chwili sporządzania testamentu może jednak skutkować jego nieważnością z powodu wystąpienia wady oświadczenia woli.
Wady oświadczenia woli a nieważność testamentu
Generalnie ustawodawca przewidział w art. 945 kodeksu cywilnego trzy rodzaje wad oświadczenia woli spadkodawcy, które skutkują nieważnością testamentu. Mianowicie, testament jest nieważny wówczas gdy został sporządzony:
- w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
- pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
- pod wpływem groźby.
Ta grupa przyczyn nieważności, z uwagi na swoją złożoność, zostanie szczegółowo omówiona w innym wpisie. Więcej o możliwości podważania testamentu dowiecie się Państwo z innych artykułów na moim blogu.
Q&A – najczęściej zadawane pytania
Poniżej odpowiem Państwu na najczęściej zadawane pytania dotyczące nieważności testamentu.
Jakie są konsekwencje nieważnego testamentu?
Jeżeli testament okaże się nieważny oznaczać to będzie, że sąd stwierdzi dziedziczenie na podstawie ustawy czyli z pominięciem woli testatora. Dziedziczenie ustawowe regulują przepisy art. 931 i nast. kodeksu cywilnego. Przepisy te regulują kto i na jakich zasadach dziedziczy.
Podważenie testamentu – jak to zrobić?
Przede wszystkim działać bo sąd sam, z urzędu, nie ma co do zasady możliwości stwierdzenia, iż testament nie jest ważny. Oznacza to, że osoby zainteresowane muszą się na nieważność testamentu powołać i dostarczyć dowody.
Najczęściej testament jest kwestionowany w postępowaniu o stwierdzeniu nabycia spadku. Możliwe to jest jednak także w postępowaniu o zachowek jeżeli zostają Państwo wydziedziczeni w testamencie. Dodatkowo dopuszcza się wytoczenie powództwa o ustalenie nieważności testamentu.
Ile jest czasu na podważenie testamentu?
Art. 945 § 2 kodeksu cywilnego stanowi, żena nieważność testamentu z powodu wyżej opisanych wad oświadczenia woli nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.
Czy kwestionowanie testamentu ma wpływ na przedawnienie zachowku?
Tak, o ile jest to czynione w sposób przewidziany w przepisach prawa. Mam na myśli kwestionowanie ważności testamentu w trakcie trwania postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 17.05.2013 r., V ACa 209/13 „Zgłoszenie przez spadkobiercę ustawowego w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku zarzutu nieważności testamentu, jest czynnością przedsięwziętą bezpośrednio w celu ustalenia praw szerszych niż zachowek (praw do spadku) i przerywa bieg terminu przedawnienia jego roszczenia o zachowek”.
Czy można przywrócić ważność testamentu?
W niektórych przypadkach jest to możliwe. Przypuśćmy, że został sporządzony wspólny testament dwóch spadkobierców przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, testament allograficzny jest nieważny ale nie stanowi to przeszkody do uznania oświadczeń woli złożonych przez tych spadkodawców za dwa oddzielne testamenty ustne.
