Choć nie jest to zawsze regułą, to małżonek może odpowiadać za zobowiązania zaciągnięte przez drugiego ze współmałżonków. Pojawia się tutaj także pojęcie takie jak solidarna odpowiedzialność małżonków. Źródłem tej odpowiedzialności może być zarówno ustawa, jak i czynność prawna. Pewne różnice w ukształtowaniu tej odpowiedzialności będą wynikać z charakteru zobowiązania tj. czy zobowiązanie ma charakter podatkowy czy cywilnoprawny.

Za jakie długi odpowiada małżonek dowiecie się Państwo z poniższego wpisu.

Majątek wspólny a odpowiedzialność małżonków za zobowiązania

W myśl art. 41 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej kro) jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków. Zgodnie z powyższym, jeżeli w czasie trwania wspólności majątkowej dług został zaciągnięty tylko przez jednego z małżonków, to dłużnikiem w stosunku do wierzyciela pozostaje tylko ten małżonek, nie zaś oboje małżonkowie. Zasady tej nie mogą zmienić zarówno sami małżonkowie w ramach zawartej umowy, jak też nie zmieni tego porozumienie łączące małżonków z wierzycielem.

Czy drugi małżonek odpowiada majątkiem osobistym?

Nie, nie ponosi odpowiedzialności majątkiem osobistym. Trzeba podkreślić, że zawarte w przepisie sformułowanie “zaspokojenie” rozumieć należy jako możliwość skierowania do majątku wspólnego egzekucji. Nie ma zatem możliwości uznania małżonka, który jedynie wyraził zgodę na zaciągniecie zobowiązania za dłużnika osobistego wierzyciela i sięgnięcie do jego majątku odrębnego, majątkiem tym za długi współmałżonka drugi z nich nie odpowiada. Nie dotyczy to oczywiście sytuacji, w której drugi z małżonków poręcza za dług. Wtedy oczywiście będzie odpowiadał majątkiem osobistym.

Co ma zawierać zgoda małżonka na zaciągnięcie długu?

Treścią oświadczenia woli obejmującego zgodę na dokonanie czynności jest akceptacja postanowień tej czynności (por. Z. Radwański, [w:] System prawa prywatnego, t. 2, 2002, s. 305). W oświadczeniu tym powinna być określona czynność prawna, na której dokonanie małżonek udziela zgody. Zgoda nie musi jednak obejmować całej treści czynności prawnej.

Forma zgody małżonka na zaciągnięcie zobowiązania

Aby zgoda wyrażona przez drugiego małżonka była skuteczna musi, stosownie do treści art. 787 kodeksu postępowania cywilnego (dalej k.p.c.), zostać udzielona w dokumencie urzędowym lub prywatnym, tylko tak udzielona zgoda gwarantuje bowiem nadanie klauzuli tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko małżonkowi zaciągającemu zobowiązanie. Klauzula taka może zostać nadana oczywiście tylko z ograniczeniem odpowiedzialności drugiego z małżonków do majątku objętego wspólnością majątkową. Jeżeli wierzyciel nie dysponuje takimi dokumentami może co prawda wykazywać fakt udzielenia zgody innymi środkami dowodowymi typu zeznania świadków chociażby ale tylko w ramach powództwa wytoczonego przeciwko małżonkowi dłużnika (tak Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 marca 2011 r., sygn.akt III CZP 117/10).
Dokumentami o jakich mowa w art. 787 k.p.c. najczęściej będą umowy sporządzone w formie aktu notarialnego choć oczywiście zgoda taka może mieć formę odrębnego aktu notarialnego. Zgodnie bowiem z art. 2 § 2 ustawy Prawo o notariacie czynności notarialne dokonane przez notariusza zgodnie z prawem mają charakter dokumentu urzędowego. Dokumentem prywatnym będzie w zasadzie każde oświadczenie współmałżonka złożone w formie pisemnej. Co ciekawe judykatura uznaje również fakturę VAT – podpisaną przez małżonka dłużnika, która potwierdza zawarcie umowy sprzedaży i określa jej treść – za dokument prywatny wymagany przez cytowany art. 787 k.p.c. (tak postanowienie Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 6 maja 2014 r., wydane w sprawie VI GZ 58/14).

Za co drugi małżonek nie odpowiada?

Odpowiedzialność małżonka za długi nie rozciąga się na zobowiązania z jakichkolwiek innych tytułów jak np. czyny niedozwolone czy bezpodstawne wzbogacenie, co wynika wprost z treść art. 41 § 2 kro, który to przepis stanowi, że jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie bez zgody drugiego małżonka albo zobowiązanie jednego z małżonków nie wynika z czynności prawnej, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści uzyskanych z jego praw, o których mowa w art. 33 pkt 9, a jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa.

Czy długi przed małżeństwem przechodzą na małżonka?

Nie, takie zobowiązania nie obciążają drugiego z małżonków o ile na przykład za nie nie poręczył. Za długi zaciągnięte przed zawarciem małżeństwa odpowiada tylko małżonek, który je zaciągnął. Odpowiedzialność tę ponosi z majątku osobistego.

Solidarna odpowiedzialność małżonków za zobowiązania

Z kolei art. 30 § 1 kro wprowadza regułę, że oboje małżonkowie są odpowiedzialni solidarnie za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny. Także i w tym przypadku jednak jeżeli odpowiedzialność jednego z małżonków wynika nie z umowy, lecz z czynu niedozwolonego, to wówczas nie ma zastosowania opisana zasada, solidarna odpowiedzialność małżonków wówczas nie wystąpi.

Odpowiedzialność z art. 30 kro jest niezależna od istniejącego pomiędzy małżonkami ustroju małżeńskiego.

Zwykłe potrzeby rodziny

Ustawodawca nie zdefiniował pojęcia „zwykłych potrzeb rodziny”, wątpliwości w tym zakresie usunęło orzecznictwo przyjmując, że przez zobowiązania zaciągnięte w sprawach wynikających z zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny należy rozumieć tylko te zobowiązania, które odnoszą się do normalnych, codziennych potrzeb rodziny, wymagających bezwzględnie zaspokojenia bez potrzeby podejmowania przez małżonków specjalnych decyzji. Wszelkie inne zobowiązania – zwłaszcza dotyczące większych zakupów ratalnych, nie dające się zakwalifikować pod pojęcie “zwykłych” potrzeb rodziny – zaciągnięte przez jednego małżonka nie rodzą odpowiedzialności solidarnej drugiego małżonka (patrz np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1966 r., sygn.akt I CR 544/66).

W praktyce najczęściej będą to zobowiązania:

  • z umowy najmu lokalu mieszkalnego,
  • opłat należnych wspólnocie mieszkaniowej z tytułu posiadanej odrębnej własności lokali,
  • zobowiązania spółdzielcze,
  • zobowiązania z tytułu dostaw mediów ale też z zakresu ochrony zdrowia członków rodziny, z tytułu nabycia drobnych przedmiotów urządzenia domowego, żywności itd.

Jeżeli spełnione są warunki określone w powołanej normie prawnej wierzyciel może więc żądać zaspokojenia w całości lub części tak z majątku wspólnego małżonków, jak i z majątku osobistego każdego z nich.

Wyłącznie solidarnej odpowiedzialności małżonków

Warto jednak pamiętać, że w ważnych powodów sąd może na żądanie jednego z małżonków postanowić, że za powyższe zobowiązania odpowiedzialny jest tylko ten małżonek, który je zaciągnął. Możliwość taką stwarza art. 30 §  2 kro.  Za ważne powody  w orzecznictwie uznaje się “lekkomyślność, rozrzutność i nieudolność przy zaciąganiu zobowiązań przez jednego z małżonków w odniesieniu do obiektywnych skutków takich działań” (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi w wyroku z 22.10.2015 r., sygn.akt I ACa 487/15).

Skontaktuj się →

Odpowiedzialność małżonków za zobowiązania podatkowe

Ustawa Ordynacja podatkowa (dalej o.p.) stanowi, iż podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za wynikające ze zobowiązań podatkowych. Aczkolwiek w tym przypadku, odmiennie niż ma to miejsce w zakresie zobowiązań cywilnoprawnych, ustawodawca postanowił też w art. 29 ustawy, że odpowiedzialność za długi współmałżonka obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka, a skutki prawne ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem:

  • zawarcia umowy o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej;
  • zniesienia wspólności majątkowej prawomocnym orzeczeniem sądu;
  • ustania wspólności majątkowej w przypadku ubezwłasnowolnienia małżonka;
  • uprawomocnienia się orzeczenia sądu o separacji.

Regulacja ta dotyczy małżonków, pomiędzy którymi istnieje ustrój wspólności ustawowej, a obejmuje również i te podatki, w zakresie których odpowiedzialność podatnika (płatnika, inkasenta) wystąpiła jeszcze przed powstaniem małżeńskiej wspólności majątkowej.

Zakres odpowiedzialności za długi podatkowe

Nie jest objęty tą odpowiedzialnością majątek odrębny drugiego z małżonków, natomiast współmałżonek odpowiada majątkiem wspólnym bez ograniczeń kwotowych i bez wyłączenia z niego określonych składników, innymi słowy odpowiedzialność dotyczy całego majątku.

Zapłata długu przez drugiego małżonka

Z uwagi na tak ukształtowaną odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe ustawodawca dopuścił możliwość, zgodnie z którą jeden małżonek może zapłacić podatek za drugiego małżonka.

Odpowiedzialność za niezapłacone składki ZUS

Zgodnie z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych tą samą regulację stosuje się odpowiednio do należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a na podstawie art. 32 tejże ustawy także do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Jak podkreślił Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 23 listopada 2017 r., sygn.akt III AUa 705/17 „odpowiedzialność współmałżonka płatnika za wynikające z zobowiązań składkowych składki powstaje z mocy prawa (ex lege), z chwilą powstania zobowiązania składkowego. Nie jest zatem konieczne do wszczęcia postępowania podatkowego w stosunku do małżonka płatnika wydanie decyzji o jego odpowiedzialności, z zastrzeżeniem art. 29 § 2 o.p.”

Odpowiedzialność z tytułu poręczenia

Odmienną sytuacja będzie miała miejsce wówczas gdy jeden z małżonków poręczy za zobowiązanie drugiego. Najczęściej w praktyce dochodzi do poręczenia wekslowego, choć oczywiście możliwie jest również poręczenie cywilne – w drodze umowy z wierzycielem. W takiej sytuacji zgodnie z Prawem wekslowym obowiązuje zasada jednakowej odpowiedzialności poręczonego i poręczyciela. Mówi się wówczas, że poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo jak ten, za kogo poręczył. Jeżeli zatem małżonek poręczy na wekslu za zobowiązanie drugiego z nich to tym samym zaciąga własne zobowiązanie i nie można mówić w takim przypadku o jakiejś ograniczonej odpowiedzialności za długi.

Czy można uwolnić się od odpowiedzialności?

Możliwości uwolnienia się od tej odpowiedzialności nie są w tej sytuacji duże niestety, albowiem jest możliwe w zasadzie tylko wówczas gdy doszło do naruszenia samych zasad poręczenia określonych ustawą bądź poręczył na wekslu, który nie miał wszystkich niezbędnych elementów. Ewentualnie wówczas gdy nie powstało zobowiązanie, za które poręczył. Odpowiedzialność współmałżonka jako awalisty powoduje, iż przedawnienie roszczeń wobec niego ma miejsce według terminu przedawnienia roszczenia drugiego z małżonków – wystawcy weksla.

Jak wynika z powyższych informacji – w stosunkach cywilnych małżonkowie odpowiadają za zobowiązania zaciągnięte przez drugiego małżonka jedynie wówczas gdy wyrażą zgodę na ich zaciągnięcie, względnie dotyczy to zobowiązań zaciągniętych w celu zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny. W tym drugim przypadku zaktualizuje się odpowiedzialność solidarna małżonków. W przypadku zobowiązań podatkowych reguła jest odmienna i małżonek – co do zasady – odpowiada majątkiem wspólnym za zobowiązania podatkowe swojego współmałżonka.

Kiedy nie odpowiada się za długi małżonka?

Odpowiedzialność ta nie powstanie w kilku przypadkach. Mianowicie małżonek nie odpowiada:

  • za długi zaciągnięte przed zawarciem małżeństwa,
  • zobowiązania zaciągnięte bez zgody małżonka o ile nie dotyczą one zwykłych potrzeb rodziny,
  • jeżeli małżonkowie mają rozdzielność majątkową,
  • jeżeli zobowiązanie wynika z czynu niedozwolonego.

Upadłość małżonka a długi

Upadłość małżonka pozostającego w ustroju ustawowej wspólności majątkowej powoduje, że z dniem ogłoszenia upadłości powstaje rozdzielność majątkowa. W takiej sytuacji majątek wspólny małżonków staje się częścią masy upadłości. Podział majątku jest wówczas niedopuszczalny. Małżonek upadłego może jedynie dochodzić należności z tytułu udziału w majątku wspólnym wyłącznie w postępowaniu upadłościowym, zgłaszając tę wierzytelność sędziemu-komisarzowi.

Rozwód a długi żony lub męża

Po orzeczeniu rozwodu nie ma już majątku wspólnego. Wspólność łączna przekształca się we wspólność w częściach ułamkowych. Wszystkie zaciągnięte po orzeczeniu rozwodu długi obciążają tylko tego małżonka, który je zaciągnął. Ale uwaga – po rozwodzie oboje małżonkowie nadal odpowiadają za długi zaciągnięte wspólnie w czasie małżeństwa.

Separacja a długi małżonka

Separacja sądowa powoduje, że powstaje przymusowa rozdzielność majątkowa między małżonkami. Separacja faktyczna (nieformalna) takich skutków nie niesie. W sytuacji rozdzielności majątkowej długi powstałe po orzeczeniu separacji nie obciążają drugiego z małżonków. Wyjątkiem będzie wspólne zaciągnięcie zobowiązani.

Długi po śmierci małżonka

Jeżeli małżonek zaciągnął przed śmiercią zobowiązania, których nie uregulował to żona czy mąż odpowiada za długi jeżeli jest spadkobiercą testamentowym bądź ustawowym. Odpowiedzialność jest jednak ograniczona bo obecnie długi z mocy ustawy są dziedziczone z dobrodziejstwem inwentarza czyli z ograniczeniem za długi do wartości aktywów spadku.