Darowizna, z uwagi na swój szczególny nieodpłatny charakter może zostać odwołana. Odwołanie może mieć miejsce zarówno w stosunku do darowizny jeszcze niewykonanej, jak również już wykonanej. Podmiotem uprawnionym do odwołania darowizny jest sam darczyńca, a w określonych przypadkach również jego spadkobiercy.

Odwołanie darowizny niewykonanej

W myśl art. 896 kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Z cytowanego przepisu wynika, że darczyńca nie może odwołać darowizny w sytuacji gdy już w chwili zawarcia umowy znajdował się w trudnej sytuacji majątkowej, zmiana stanu majątkowego musi bowiem ewidentnie nastąpić już po zawarciu umowy. Co więcej, zmiana ta musi być takich rozmiarów, że wykonanie darowizny prowadziłoby do uszczerbku dla utrzymania darczyńcy lub zagroziłoby możliwości wykonania obowiązku alimentacyjnego ciążącego na nim z mocy ustawy, a więc np. względem małoletnich dzieci. Dla powstania uprawnienia do odwołania darowizny nie ma natomiast znaczenia z jakiego powodu nastąpiło pogorszenie stanu majątkowego darczyńcy, a w szczególności czy nastąpiło to z powodów od niego zależnych, czy niezależnych. Nawet jeżeli darczyńca zawinił w wyniku czego nastąpiło opisane pogorszenie ma prawo odwołać darowiznę chyba, że postępował umyślnie lub z rażąca niedbałością.

Co to jest darowizna niewykonana?

Z darowizną niewykonaną będziemy mieć do czynienia przykładowo wówczas gdy zawarto co prawda umowę darowizny, a więc doszło do przeniesienia własności rzeczy darowanej ale nie nastąpiło jeszcze przeniesienie posiadania przedmiotu darowizny na obdarowanego.

Czy można cofnąć część darowizny?

Tak, można odwołać darowiznę w części. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 kwietnia 2014 r., sygn.akt V CSK 289/13 wyjaśnił, że w przypadku gdy przedmiot darowizny jest podzielny dopuszczalne jest odwołanie darowizny tylko w takiej części, jaka wystarcza dla wyeliminowania wymienionego w art. 896 kodeksu cywilnego uszczerbku. Także w razie odwołania przez darczyńcę całej darowizny sąd może uwzględnić jedynie w części żądanie darczyńcy wobec obdarowanego dotyczące zwrotu przedmiotu darowizny w zakresie, w jakim pozwoli to na wyeliminowanie stanu majątkowego darczyńcy określonego bliżej w art. 896 kodeksu.
Judykatura traktuje uprawnienie do odwołania darowizny jeszcze niewykonanej jako prawo osobiste darczyńcy, w związku z czym nie przechodzi ono po jego śmierci na spadkobierców.

Odwołanie darowizny wykonanej

W przypadku darowizny wykonanej ustawodawca przewidział dla darczyńcy możliwość (nie zaś obowiązek) jej odwołania w sytuacji gdy obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Rozwiązanie to podyktowane jest tym, że na obdarowanego nałożone są pewne obowiązki natury etycznej sprowadzające się do tego, że darczyńca ma prawo oczekiwać za swoją hojność pewnej wdzięczności.
Warto w tym miejscu odnotować, iż przyjmuje się, że odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego dotyczy nie tylko darowizny już wykonanej, lecz także darowizny niewykonanej (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2014 r., sygn.akt II CSK 291/13).

Rażąca niewdzięczność

Pojęcie rażąca niewdzięczność nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę. Samo słowo „rażąca” powoduje jednakże, że zachowanie obdarowanego musi być nacechowane szczególnie złą wolą. Z pewnością nie będą traktowane jako rażąco niewdzięczne zachowanie zwykłe międzyludzkie konflikty, nie przekraczające poza przyjęte społecznie ramy, w szczególności jeżeli będą one inicjowane przez samego darczyńcę.

Typowymi zachowaniami, które mogą odpowiadać powyższej definicji będą np.

  • czyny karalne względem darczyńcy,
  • zaniedbywanie obowiązków rodzinnych, zaniedbywanie przedmiotu darowizny,
  • tolerowanie opisanych zachowań wyrządzanych darczyńcy przez inne osoby (np. męża obdarowanej córki) itp.

Katalog przyczyn z pewnością jest na tyle otwarty, że warto indywidualne przypadki konsultować z prawnikiem.
Obdarowany może dopuścić się rażącej niewdzięczności zarówno przez działania, jak i zaniechania. Niezależnie od formy, do odwołania darowizny konieczne jest stwierdzenie świadomego i celowego działania lub zaniechania po to aby skrzywdzić darczyńcę i świadomość obdarowanego, że popełnia on niewdzięczność (tak np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1997 r., sygn.akt I CKN 256/97).

Rażąca niewdzięczność wobec osoby trzeciej a odwołanie darowizny

W zasadzie rażąca niewdzięczność winna być okazana darczyńcy a nie osobie trzeciej np. współmałżonkowi czy dziecku chyba, że przy okazji także darczyńca doznaje w ten sposób krzywdy. Nie można jednak wykreować w tym zakresie jednolitej, sztywnej zasady, albowiem zawsze ocena czy obdarowany okazał się, poprzez np. czyny względem osoby bliskiej darczyńcy, rażąco niewdzięczny również względem niego wymaga oceny okoliczności konkretnego przypadku.

Cofnięcie darowizny wobec jednego z obdarowanych

Odwołanie darowizny wobec jednej z obdarowanych osób jest dopuszczalne. Jeżeli darczyńca obdarował jedną umową wiele osób i rażącej niewdzięczności dopuściła się jedna z nich, darowizna może być odwołana w stosunku tylko do tego obdarowanego. I odwrotnie, w przypadku dokonania darowizny przez wiele osób może ją odwołać – w odpowiedniej części – tylko ta, wobec której obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności.

Przebaczenie

Art. 899 kodeksu cywilnego mówi, że darowizna nie może być odwołana z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Ustawa nie przewiduje żadnej formy przebaczenia, oznacza to, że wystarczy każde zachowanie darczyńcy, z którego będzie wynikać, iż nie nosi już urazy do obdarowanego.

Skontaktuj się →

Odwołanie darowizny przez spadkobierców

Prawo do odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności przechodzi na spadkobierców darczyńcy ale tylko wówczas gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do jej odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy. Co bardzo ważne darowizna może być odwołana tylko przez wszystkich spadkobierców działających łącznie, co potwierdza wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 31.01.2013 r., I ACa 1158/12,

Jak cofnąć darowiznę?

Aby odwołać darowiznę konieczne jest złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny przez darczyńcę, ewentualnie jego spadkobiercę. Dalsze kroki będą zależne od tego czy obdarowany będzie chciał darowiznę zwrócić czy też nie. O szczegółach napiszę poniżej.

Forma odwołania darowizny

Oświadczenie o odwołaniu darowizny stosownie do treści art. 900 kodeksu cywilnego musi nastąpić na piśmie. Dotyczy to także odwołania darowizny nieruchomości.

Odwołanie darowizny niewykonanej powoduje, że darowizna upada z mocy prawa i żadne dalsze czynności nie muszą już być podejmowane. Samo oświadczenie odwołujące darowiznę nieruchomości z powodu rażącej niewdzięczności nie powoduje przejścia jej własności z obdarowanego na darczyńcę. Ono dopiero kreuje po stronie obdarowanego obowiązek zwrotu przedmiotu odwołanej darowizny stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Zwrotne przeniesienie nieruchomości z obdarowanego na darczyńcę będzie wymagać natomiast formy aktu notarialnego.

Termin na odwołanie darowizny

Jeżeli chodzi o rażącą niewdzięczność względem darczyńcy ustawodawca przewidział jedynie jednoroczny termin, liczony od momentu gdy darczyńca (względnie spadkobierca) dowiedział się o niewdzięczności, w którym takie oświadczenie może zostać złożone. Po upływie tego terminu uprawnienie do odwołania darowizny wygasa. W przypadku gdy rażąco niewdzięczne zachowanie ma charakter ciągły termin roczny należy liczyć od chwili, gdy stan rażąco niewdzięcznego zachowania ustał.

Powództwo o zwrot odwołanej darowizny

W zależności od tego czy obdarowany uzna skuteczność oświadczenia o odwołaniu darowizny czy też nie konieczne będzie albo zawarcie umowy powrotnego przeniesienia własności nieruchomości na darczyńcę albo koniecznym stanie się wytoczenie przez darczyńcę powództwa o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu przedmiotu darowizny. Wysokość opłaty zależna jest od wartości przedmiotu sporu czyli wartość odwołanej darowizny.

Wyrok zapadły w takiej sprawie zastąpi akt notarialny. 

Jakiej darowizny nie można cofnąć?

Na koniec wyjaśnię Państwu, że nie każda darowizna może zostać cofnięta. Ustawa przewiduje bowiem jeden wyjątek. Nie można tego zrobić gdy darowizna czyni zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego. Jako przykłady darowizn czyniących zadość zasadom współżycia społecznego wskazuje się przysporzenia dokonywane jako wyraz wdzięczności za uratowanie życia czy za udzieloną pomoc lub opiekę, w ramach pomocy niepełnosprawnemu członkowi rodziny, z przeznaczeniem na pokrycie kosztów leczenia czy zakupu leków (tak A. Janas [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom V. Zobowiązania. Część szczególna (art. 765–921(16)), red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2018, art. 902).

W rzeczywistości regulacja ta będzie stosowana wyjątkowo, tym niemniej zdarzać się będą przypadki, w których nie będzie w ogóle możliwe odwołanie darowizny.

Odwołanie darowizny jak się bronić?

Nie każde oświadczenie darczyńcy o odwołaniu darowizny będzie skuteczne, o czym należy pamiętać. Złożenie takiego oświadczenia podlega następnie ocenie sądu. Co może zatem pomóc nam w obronie przed żądaniem zwrotu darowizny? 

  • kwestionowanie, że zachodzi po naszej stronie rażąca niewdzięczność,
  • wykazywanie nagannego zachowania darczyńcy,
  • powołanie się i wykazanie, że darczyńca nam przebaczył,
  • wykazanie, że odwołanie darowizny nastąpiło później niż w ustawowym rocznym terminie
  • wykazanie przed sądem, że mamy do czynienia z wyżej opisanymi zasadami współżycia społecznego.

Zawsze też warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem, który pomoże się Państwu bronić bo każdy przypadek jest inny i wymaga analizy wszystkich okoliczności sprawy.