Zarówno udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, jak i akcje w spółkach akcyjnych przysługujące jednemu z małżonków mogą wchodzić w skład majątku wspólnego małżonków, jak i stanowić majątek osobisty jednego z nich. To, do jakiego majątku będą one przynależeć, jest uzależnione od daty nabycia do nich prawa oraz tego z jakich środków zostały one nabyte.
Udziały w spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością
Wyjaśnienia rozpocznę od udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. W zależności od stanów faktycznych udziały te mogą stanowić majątek wspólny małżonków ale też mogą należeć do majątku osobistego jednego z nich. Wszystko zależy od daty założenia spółki czy nabycia udziałów i środków za które je zakupiono lub wniesiono wkłady.
Ogólną regułą wynikającą z art. 31 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest to, że z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.
Przepisy kodeksu spółek handlowych, które regulują funkcjonowanie m.in. spółek z ograniczoną odpowiedzialnością nie zawierają przepisów szczególnych, które inaczej, aniżeli powołany wyżej przepis kodeksu rodzinnego i opiekuńczego określałyby przynależność udziałów w spółce do majątku wspólnego bądź osobistego. Uznać jednak trzeba, iż udziały w spółce nabyte w trakcie trwania małżeństwa wchodzą – co do zasady – do majątku wspólnego małżonków. Czym innym zaś jest to, że wspólnikiem w spółce jest tylko ten małżonek, który udziały faktycznie nabył pomimo faktu, że zapłacił za nie środkami pochodzącymi z majątku wspólnego.
Finalnie na temat przynależności udziałów wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 lipca 2016 r., sygn.akt III CZP 32/16 przesądzając, że udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością należy do majątku wspólnego małżonków jeżeli został objęty przez małżonka będącego wspólnikiem w spółce w zamian za wkład należący do majątku wspólnego. Wspólność majątkowa rozciąga się zatem na przedmiotowe udziały.
Własność udziałów nabytych przed zawarciem małżeństwa
Jeżeli udziały w spółce z o.o. zostały nabyte jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego to wówczas wchodzą one w skład majątku osobistego. Jest to prosta konsekwencja tego, że sfinansowane zostały z majątku osobistego. Oznacza to, że drugi z małżonków nie ma praw do dysponowania nimi.
Udział w spółce z o.o. a intercyza
Małżonkowie mogą zmienić to, że udziały w spółce będą wchodzić do majątku wspólnego w prosty sposób. Otóż mogą oni zawrzeć intercyzę, która te kwestie ureguluje. Odpowiednimi ustrojami będą w takim przypadku:
- rozdzielność majątkowa
- rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków.
Kto jest wspólnikiem w spółce jeżeli udziały należą do majątku wspólnego małżonków?
Wspólnikiem jest ten kto spółkę założył albo do niej przystąpił w drodze nabycia udziałów. To, że wkłady pochodziły z majątku wspólnego obu małżonków albo pieniądze na zakup udziałów były wspólne nie ma znaczenia. Wspólnikiem jak najbardziej może być tylko jeden małżonek.
Akcje w spółkach akcyjnych
Identyczne zasady jakie regulują przynależność udziałów w spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością obowiązują również w przypadku akcji w spółkach akcyjnych, w tym także akcji pracowniczych nieodpłatnie nabytych na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.
A zatem, akcje w spółkach jeżeli zostały nabyte w trakcie trwania i ze środków wspólnych (jeżeli nabycie było odpłatne) stanowią majątek wspólny małżonków.
Akcje pracownicze nabyte przez małżonka
W odniesieniu do akcji pracowniczych, a więc otrzymanych nieodpłatnie również przyjęto zasadę, iż jeżeli umowę nieodpłatnego nabycia akcji zawarł pracownik pozostający w ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, nabyte przez niego akcje wchodzą w skład majątku wspólnego – mimo że małżonek nabywcy nie staje się stroną tej umowy ani wspólnikiem spółki akcyjnej (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1999 r., I CKN 1146/97 i uchwała z dnia 11 września 2003 r., sygn.akt III CZP 52/03). Jeżeli jednak akcje pracownicze zostały nabyte przez jednego z małżonków po ustaniu wspólności ustawowej pomimo, że prawo do ich nabycia powstało jeszcze w trakcie trwania małżeństwa, są one składnikiem majątku tylko tego małżonka, który je nabył, albowiem nie mamy tu do czynienia z żadną ekspektatywą jak ma to miejsce np. w przypadku przyszłego prawa do lokalu spółdzielczego.
Udziały i akcje a podział majątku po rozwodzie
W rezultacie przyjąć należy, że w opisanych wyżej przypadkach nabyte przez jednego ze współmałżonków udziały bądź akcje należy uwzględnić w podziale majątku wspólnego po rozwodzie. Trzeba przy tym pamiętać, że istniejące na gruncie obowiązującego Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego domniemanie faktyczne, iż dane udziały czy akcje nabyte przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej wchodzą w skład majątku wspólnego małżonków – można obalić wykazując, że nabycie nastąpiło ze środków finansowych, stanowiących majątek osobisty małżonka będącego wspólnikiem. W takim wypadku wspólność majątkowa nie ich nie obejmie.
Podział dywidendy
Małżonek ma prawo do domagania się przy podziale majątku dorobkowego rozliczenia dywidendy. Dywidenda stanowi bowiem dochód, który zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym zaliczany jest do majątku wspólnego.
Czy po rozwodzie można przyznać udziały temu małżonkowi, który nie jest wspólnikiem?
Tak, co do zasady tak chyba, że zabrania tego umowa spółki. Art. 1831 kodeksu spółek handlowych stanowi jedynie, że umowa spółki może ograniczyć lub wyłączyć wstąpienie do spółki współmałżonka wspólnika w przypadku, gdy udział lub udziały są objęte wspólnością majątkową małżeńską. Przepis ten nie rozstrzyga jednakże w ogóle kwestii do jakiego majątku tj. wspólnego czy osobistego jednego z małżonków – należą udziały w spółce. Sąd, dzieląc majątek małżonków, nie może dokonać podziału udziałów bez uwzględnienia postanowień zawartych w tym względzie w umowie spółki (zob. postanowienie SN z 31.01.2013 r., II CSK 349/12). Sąd Najwyższy wyjaśnił, że :należące do majątku wspólnego udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością co do zasady mogą być podzielone pomiędzy byłych małżonków, a więc także przypaść temu z współuprawnionych, który nie był wspólnikiem. Przeszkodą do dokonania takiego podziału byłoby jedynie zawarcie w umowie spółki przewidzianego w art. 1831 k.s.h. zastrzeżenia ograniczającego lub wyłączającego wstąpienie do tej spółki współmałżonka wspólnika w przypadku, gdy udziały są objęte wspólnością majątkową”.
